در اواخر دوران ساسانی بی تفاوتی بر تمام مللکت و ملت حاکم بود. ضعف حکومت مرکزی، بد بودن اقتصاد و نارضایتی افراد از حکومت، سرانجام باعث می شد که بدون حمله اعراب هم حکومت ساسانی از هم بپاشد. وقتی ایرانیان با فرهنگ اسلام آشنا گردیدند، با اختلاف فرهنگی بین اسلام و تاریخ گذشته ایران روبرو شدند. حکومت های ملوک الطوایفی، ضعف اقتصاد و گیجی حاصل از این ضربه تا مدتی سبب رخوت معماری شد. به همین جهت در اوایل دوران اسلامی تا مدتی هنر و معماری در ایران دوران فترت را می گذراند.

لذا در قرون اولیه اسلامی (قرن اول و دهه های اولیه قرن دوم)، آثار معماری چندانی در این آب و خاک دیده نمی شود.

شروع معماری دوران اسلامی با مسجد قبا است. پس از هجرت پیامبر اسلام (ص) از مکه به مدینه در مدینه مسجد النبی (ص) ساخته می شود. نکته قابل توجه در این بنا، زمین آن است که این زمین متعلق به دو یتیم بوده و شتر حضرت آن را انتخاب می کند.

این بنا را بر سازه سنگ لاشه می سازند که ارتفاع آن بر اساس بلندی بالای دست حضرت بوده است.

برای پوشاندن مسجد، تنه خشکیده نخلی را قائم کردند و با طناب هایی سقف را پوشاندند. حضرت نیز به هنگام سخنرانی بر این ستون تکیه می دادند تا این که پادشاه حبشه منبری برای حضرت می فرستد. مسلمانان بعد از مدتی به فکر می افتند که در کنار مسجد باریکه ای اضافه کنند و لذا در کنار آن صفه ای می سازند که گروهی از مهاجران در آنجا زندگی می کردند.

این مسجد به فرمان خلیفه دوم خراب شد و مسجد دیگری در جای آن ساخته شد. بعد از این تخریب، ابنیه دیگری در سایر نقاط حجاز ساخته می شود که نسبت به بناهای آن دوره بزرگ ترند و در واقع شاخص دین و اسلام می باشند. مسلمانان برای ساختن این بناها از ابنیه مسیحی و کلیساهای موجود در روم تاثیر می گیرند و معماری آن دوره به ناچار تحت نفوذ معماری بیزانس شکل می یابد و از اینجاست که مساجد اولیه حجاز و جنوب شام، فرم معماری بیزانسی دارند؛ معماریی متشکل از سنگ های تراشیده شده و منقوش.

و اما در مورد نقاشی و سایر هنرها، تا شروع دوره امویان توجه مسلمانان بیشتر به بسط و گسترش اسلام معطوف بود و از ابتدای دوره امویان است که به هنر توجه می شود؛ به طوری که در کتاب های آن دوره می توان نقوشی را با کیفیت بیزانسی مشاهده نمود. با ظهور عباسیان، معماری ایرانی مورد توجه قرار می گیرد و عباسیان در حوالی دجله و فرات کاخ هایی شبیه به کاخ های ساسانی می سازند و در باغ سازی نیز از شیوه ساسانی پیروی می کنند. در دو سه قرن اولیه اسلامی در ایران فقط مسجد ساخته می شود و اصول مساجد در پلان ها، احجام و مقاطع به تمامی ساسانی و بسیار ریز نقش اند؛ اما در جهت گیری به سوی قبله، ایجاد فضایی مناسب برای نماز جماعت و وجود اتصال بین صفوف نمازگزاران و ... تابع اسلامی می باشند.